Uppgræðsla samtakanna Gróðurs fyrir fólk
í landnámi Ingólfs (GFF)

Samtökin Gróður fyrir fólk í Landnámi Ingólfs (GFF) voru stofnuð vorið 1997 og hafa þau síðan unnið að uppgræðslu í Landnáminu. Meginmarkmið samtakanna er að nýta lífræn efni, s.s. húsdýraáburð og moltu, til uppgræðslu hinna víðáttumiklu auðna og gróðurlitlu svæða í þessum landhluta. Á þann hátt eru þessi mikilvægu áburðarefni nýtt til þess að klæða landið gróðri að nýju í stað þess að valda mengun þegar þeim er fargað. Jafnframt er þannig komið í veg fyrir að miklum verðmætum sé kastað á glæ, eins og gert hefur verið í miklum mæli til þessa.

Þessi efni henta einkar vel til uppgræðslu; þau færa jarðveginum aftur þau moldarefni sem örfoka land er nánast alveg snautt af, þau innihalda öll næringarefni sem plöntur þarfnast, áburðaráhrifa þeirra gætir lengi vegna þess hve rotnun þeirra er hægfara á norðlægum slóðum, þau auka vatnsheldni jarðvegsins og þau stuðla að auðugara smáverulífi plantna og dýra í jarðveginum. Fleiri kosti mætti til nefna. Búfjáráburður og molta inniheldur hins vegar hlutfallslega lítið af plöntunæringarefnum, t.d. miðað við tilbúinn áburð, og þess vegna þarf að nota mikið magn af þeim við uppgræðslu, eða allt að 40-50 tonn á hektara.

Megintilgangurinn með uppgræðsluaðgerðum GFF er að koma af stað sjálfbærri gróðurframvindu með þeim náttúrulegu tegundum sem hinum ólíku svæðum eru eðlileg, en ekki nauðsynlega að framleiða mikla uppskeru. Á fyrsta uppgræðsluári er gjarnan gefinn með smáskammtur af auðleysanlegum tilbúnum áburði til að bæta fyrir hina hægu losun næringarefna úr lífrænu efnunum. Þá er einnig sáð fræi ýmissa grastegunda til þess að loka landinu sem fyrst, skapa betri vaxtarskilyrði fyrir aðrar tegundir, og stöðva frekari jarðvegs- og gróðureyðingu, þar sem hún á sér stað. Hugmyndin að baki þessarar aðferðar GFF er sú að ef uppgræðslan heppnast vel strax á fyrsta ári, þurfi ekki að endurtaka áburðargjöf. Þá er gert ráð fyrir því að grastegundirnar hverfi smám saman úr gróðursverðinum og hinar náttúrulegu, sjálfbæru tegundir taki við. Á mörgum svæðanna hefur verið plantað trjám og runnum.

Á þeim fimm árum sem liðin eru síðan GFF voru stofnuð hafa þau unnið við og stuðlað að uppgræðslu á fjölmörgum svæðum og við hin ólíkustu uppgræðsluskilyrði í Landnáminu. Þar má nefna örfoka mela, sanda og urðir, hraun sem hefur verið umbylt við verklegar framkvæmdir, snarbrattar skíðabrekkur, ógróna vegkanta, malarnámur o.s.frv. Árangur uppgræðslunnar blasir því víða við, og að sjálfsögðu er hann misjafnlega góður frá einu svæði til annars.

Búfjáráburður hefur verið notaður á Íslandi frá upphafi landnáms, en þótt ótrúlegt megi virðast hefur hann lítið verið notaður til uppgræðslu í okkar gróðursnauða og uppblásna landi. Mörgum spurningum er því ósvarað um notkun hans í þeim tilgangi, en með starfi sínu er GFF að leita svara við þeim. Í upphafi starfsins var tekin ákvörðun um að fylgjast sem best með árangri uppgræðslunnar og eru hér birtar niðurstöður fyrstu stóru úttektar GFF.

Mat á árangri

Sumarið 2001, eftir fjögurra ára uppgræðslustarf, voru eftirfarandi svæði valin til að meta árangurinn: Leira í Gerðahreppi, Kapelluhraun sunnan Hafnarfjarðar, land í nágrenni Krýsuvíkurskóla, Vatnsskarð við Krýsuvíkurleið, Úlfarsfell í landi Reykjavíkur, Ullarnesbrekka og Skógarbringur í Mosfellsbæ, Lækjarbotnar í landi Kópavogs, land í nágrenni Litlu kaffistofunnar, skíðasvæði í Hamragili og Sleggjubeinsskarði og Hamarinn í Hveragerði. Svæðin áttu það öll sameiginlegt að vera mjög gróðursnauð, en að öðru leyti eru þau mjög ólík hvað varðar staðsetningu, landgerð og önnur skilyrði til uppgræðslu.

Svæðin voru könnuð á tímabilinu 8.-18. ágúst 2001. Skráð var hæð hvers svæðis yfir sjó, halli þess, hallaátt, landgerð og metið ástand gróðurs fyrir uppgræðslu. Árangur uppgræðslunnar var metinn m.t.t. þekju gróðurs og grósku á svæðunum, allar plöntutegundir voru skráðar og ljósmyndir teknar. Metið var hvaða tegundir voru ríkjandi, án þess þó að hlutdeild hverrar einstakrar plöntutegundar í gróðurþekjunni væri tölulega metin. Lokaniðurstaða matsins byggðist síðan í meginatriðum á því hve þétt gróðurþekjan var orðin og hver hlutdeild náttúrulegra tegunda var.

Árangur trjáplöntunar var ekki metinn að sinni þar sem skammur tími er liðinn síðan plantað var.

Lítil svæði voru metin í heild, en á stærri svæðum var árangur metinn á nokkrum stöðum sem eru lýsandi fyrir gróðurskilyrði svæðisins.

Vettvangsvinna var unnin af Jóhönnu B. Magnúsdóttur, umhverfisfræðingi, og Fríðu Björgu Eðvarðsdóttur, landslagsarkitekt, en skýrsla þessi var samin af þeim og Ingva Þorsteinssyni, náttúrufræðingi.

Rannsóknirnar voru styrktar af Fjallasjóði Áfengisverslunar ríkisins og eru stjórn hans færðar bestu þakkir fyrir.